Weerwolven
een kort overzicht van kennis en kunst

09 December 2006 - door O.S.

Dit artikel heeft een afbeeldingengalerij. Klik hier of op een van de onderstaande thumbnails om de galerij als begeleiding bij dit artikel te openen.

"Though thou art abandoned, be not waylaid
By the hungry Werewolves of London Town"

Weerwolven zijn een veel voorkomende verschijning in de mythologie en folklore van veel volkeren ter wereld. Mannen en vrouwen die in staat of zelfs vervloekt zijn hun lichaam te veranderen in dat van een vraatzuchtige wolf. Een vorm van heidense magie, een straf van de goden of een spreuk van de duivel. Lycanthropie, zoals het ook wordt genoemd, kan vele vormen aannemen.

In dit korte artikel zal ik een aantal van de rollen die weerwolven in de westerse geschiedenis hebben aangenomen, van de antieke oudheid, naar het Scandinavië van de vikingen, de middeleeuwen op het Europese continent en latere folklore. Ten slotte wil ik de verschijning van weerwolfthematiek in de moderne literatuur en muziek onder de aandacht brengen.

Het belangrijkste verhaal over lycanthropie komt uit de oudheid. De term is afgeleid uit het verhaal over Lycaon, koning van Arcadia, zoals verhaald wordt door Ovidius in de Metamorphosen. Lycaon was zo hoogmoedig om de goddelijke natuur van Jupiter te betwijfelen toen laatstgenoemde aan hem verscheen in zijn paleis en hij werd gestraft door de goden met de wolvenvloek:

"Zelf vlucht hij weg in doodsangst. Verderop in stille velden
jankt hij het uit en tracht te roepen - tevergeefs. Zijn mond
verklankt zijn eigen bloeddorst en hij richt zijn oude moordlust
voortaan op dieren in het veld en smult nog steeds van bloed.
Zijn kleren worden vacht, armen en benen worden poten;
hij wordt een wolf, maar vertoont nog steeds de tekens van zijn oude staat:
dezelfde kleur bruingrijs, dezelfde wreedheid in zijn trekken,
de ogen lichten even fel, hij toont nog even woest..." [Metamorphosen I, 232-239 = Ovidius p. 23]

De goden hadden natuurlijk de macht om mensen in verschillende vormen te veranderen, en ze namen zelf ook regelmatig andere vormen aan. Denk maar eens aan de vele vormen die Zeus aannam om verschillende vrouwen te bezwangeren. Ook de goden van het Noordse pantheon waren in staat dierlijke vormen aan te nemen. Zo verandert Loki zichzelf in een merrie om de Azen te helpen onder een afspraak met een reus uit te komen. Ondertussen wordt hij ook nog zwanger van Swadilfari, de hengst van de reus, en baarde hij Sleipnir, het ros van Odin.

Maar het idee van menselijke vorm-veranderaars is ook een bekend concept in de Noordse wereld. Men geloofde dat bepaalde mensen de vorm van een dier aan konden nemen, waardoor hun hele lichaam veranderde. Een andere, gerelateerde vorm is het IJslandse skipta hömum (letterlijk 'vormverandering'), wat inhoud dat je je geest in het lichaam van een dier plaatst en er bezit van neemt, terwijl je eigen lichaam achterblijft in een katatonische staat. Als je hierbij de vorm van een wolf aannam, namen furie en bloedlust bezit van je geest, net als bij Lycaon.

In de middeleeuwse IJslandse Völsungasaga staan twee hoofdstukken met verhalen over weerwolven. In het vijfde hoofdstuk wordt verhaald over een vrouwelijke weerwolf die wordt afgeslacht door Sigmund. Het gerucht ging dat zij de moeder van koning Siggeir was en dat ze door middel van magie de vorm van een wolf heeft aangenomen. [1]
In hoofdstuk acht gaan Sigmund en zijn neef Sinfjötli het huis in van twee vorm-veranderaars en nemen de wolfhuiden mee waarmee ze zichzelf een tijdlang in wolven veranderen en zo verschillende mensen doden. [2]

Dit soort verhalen en andere kunnen gevonden worden in Sabine Baring-Gould's The Book of Werewolves. Vandaag de dag nog steeds een van de belangrijkste werken over dit onderwerp. In de hoofdstukken vijf en zeven van dit boek zijn veel voorbeelden te vinden van traditionele verhalen en zelfs rechtszaken over weerwolven in de middeleeuwen. Het is daarom niet verbazingwekkend dat deze wezens hun weg hebben gevonden in de folklore van vele landen.

Zoals bijvoorbeeld in de Noorse folklore, waar ook een onderscheid wordt gemaakt tussen degenen die vrijwillig veranderen in weerwolven en personen die zijn behekst. In Tor Åge Bringsværd's Phantoms and Fairies from Norwegian Folklore zien we dat het vaak werd gedacht dat Finnen en Lappen mensen in wolven veranderden. Van de Fin Andrianus wordt gezegd:

Once he changed a rich man into a wolf - a miserly fellow, who could never afford anything, but only went in for stealing what he could from others. Then it happened, because of a deal, that Andrianus was angry with him too, and so he changed him into a wolf. According to the story, the rich man remained a wolf for three years, and then he was able to feel what it was like to go hungry. But afterwards, when he had turned into a man again, he would cry every time he heard the wolves howling. 'No one can imagine how much the wolf starves,' he said, and then he hastened to turn out a cow for them. Every Christmas Eve he was in the barn, and let out his big ox to them...' 'so they won't have to starve tonight, at any rate,' he said. [TAB p. 86]

Zo kan men natuurlijk nog veel meer verhalen over weerwolven vinden in folklore uit bijna ieder land. Ik zal daarom ook de folklore achterwege laten en in gaan op wat modernere interpretaties. Als eerste blijf ik dicht bij de inhoud van de site en zal ik een neofolk nummer noemen. Fire + Ice heeft een nummer op hun album Birdking, genaamd "The Werewolves of London Town", een raadselachtige ballade over de verborgen gevaren van een grote stad:

Beware the days of the year, little man
When the moon hath a face like a silver crown
Cleave if thou may´st to the home of thy clan
And hide from the Werewolves of London Town

Beware the coverts and courts, little maid
Where walks the man with the coat of brown
Though thou art abandoned, be not waylaid
By the hungry Werewolves of London Town

Beware the alleys and lanes, my son
Those shining eyes and their power of sewn
If thou art sighted, be not undone
By the mighty Werewolves of London Town

Beware the starlit nights, my child
And pretty lady in the sleek white gown
Though thou art forsaken, be not beguiled
By the charming Werewolves of London Town

Maar ook in de moderne literatuur kan men verhalen over lycanthropie vinden. De Fins/Estlandse schrijfster Aino Kallas heeft in 1928 een zeer goede novelle geschreven genaamd The Wolf's Bride [Sudenmorsian]. Het vertelt het verhaal van Aalo, de vrouw van de boswachter Priidik. Ze werd door Satan verandert in een weerwolf. Aalo was een mooie jonge vrouw en Priidik werd op haar verliefd, maar ze had rood haar en het heksenteken onder haar linkerborst. Priidik trok zich echter niets aan van deze waarschuwingen en trouwde met haar. Lange tijd was er niets aan de hand, maar na verloop van tijd kon Aalo de roep van de Diabolus Sylvarum of bosdemon niet meer weerstaan en begint ze op te trekken met de wolven in het bos. Ik wil het einde niet verklappen, maar ik kan iedereen aanraden een versie van dit verhaal aan te schaffen, aangezien het zeer de moeite waard is als je interesse hebt in verhalen over weerwolven. Details over dit boek staan in de bronnenlijst.

Ten slotte wil ik nog een andere muzikale interpretatie op het weerwolfthema aanhalen, namelijk Ulver's klassieker binnen de black metal, Nattens Madrigal. Deze muziek valt duidelijk buiten de inhoud van de website, maar de songteksten vertellen hier een bijzonder verhaal over lycanthropie, die ik gewoon wel in dit artikel moest verwerken. De acht nummers gaan over een man die 'gezegend' is door de duivel om als wolf door het land te trekken, terwijl hij in een woeste razernij vol haat en bloed op mensen jaagt. Overdag beweegt hij zich onder de mensen, maar wordt wel gemeden. Maar 's nachts, onder het licht van de maan, zijn Godin, jaagt hij weer. Zijn vloek van haat wordt verbroken, wanneer hij een puur en stervend meisje tegen komt en ze op elkaar verliefd worden. Hij kan echter geen weerstand bieden aan zijn aard en zo komt het verhaal tot een bloederige climax. Op het einde is de wolf-man gedoemd om eenzaam rond te dolen.

Het moge duidelijk wezen dat de weerwolf verschillende functies heeft gehad in de geschiedenis van onze cultuur. In heidense maatschappijen en latere folklore werd het als een vloek van de goden of een andere mythische of magische bron gezien. Tegelijkertijd was het ook een 'gave' of 'talent' van sommigen, die deze macht om van vorm te veranderen voor hun eigen doeleinden konden gebruiken. In de christelijke maatschappij werd deze toestand veroordeeld en lycanthropie was vanzelfsprekend een kwaadaardige betovering van de duivel. Deze verschillende intepretaties en contexten leveren de artiesten van vandaag veel materiaal om mee te werken. De weerwolf kan nu mysterieus, kwaadaardig, sympathiek of tragisch worden verbeeld, of alles tegelijkertijd.

[1] http://omacl.org/Volsunga/chapter5.html
[2] http://omacl.org/Volsunga/chapter8.html